Phần lớn trẻ sơ sinh vàng da là vàng da sinh lý, không nguy hiểm. Da bé thường vàng rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 và hết trong khoảng 2 tuần, theo NHS. Vàng da cần đi khám khi xuất hiện trong 24 giờ đầu, vàng đậm lan xuống bụng, tay chân, bé li bì, bú kém, phân bạc màu, nước tiểu sẫm, hoặc vàng kéo dài quá 2 tuần ở bé đủ tháng. Bilirubin quá cao có thể gây tổn thương não, nên các dấu hiệu này không được chờ.
| Dấu hiệu | Nhiều khả năng | Việc làm |
|---|---|---|
| Vàng xuất hiện ngày 2 đến 3, chỉ ở mặt, ngực, bé bú tốt | Vàng da sinh lý | Cho bú nhiều, theo dõi màu da hằng ngày |
| Vàng trong 24 giờ đầu sau sinh | Bệnh lý, thường do tan máu | Báo bác sĩ hoặc đến viện ngay |
| Vàng lan xuống bụng, đùi, lòng bàn tay, bàn chân | Bilirubin cao | Đi khám trong ngày |
| Vàng kèm li bì, bú kém, sốt hoặc hạ nhiệt | Bệnh nặng | Đến viện ngay |
| Vàng quá 2 tuần, phân bạc màu, nước tiểu sẫm | Bệnh gan mật, có thể teo đường mật | Đi khám ngay |
Mốc thời gian và dấu hiệu theo trang "Jaundice in newborns" của NHS (Anh) và hướng dẫn xử trí tăng bilirubin ở trẻ sơ sinh của AAP.
Vì sao trẻ sơ sinh hay bị vàng da
Bé mới sinh có nhiều hồng cầu, hồng cầu vỡ ra tạo bilirubin, chất màu vàng. Gan của bé những ngày đầu chưa xử lý kịp, bilirubin tích lại trong máu làm da và lòng trắng mắt vàng. Khi gan trưởng thành và bé bú đủ, đi ngoài đều, bilirubin được thải ra và da hết vàng.
Trẻ sinh non, trẻ bú chưa đủ trong những ngày đầu, trẻ có bầm tím nhiều khi sinh, trẻ có nhóm máu khác mẹ, trẻ thiếu men G6PD dễ vàng da nặng hơn.
Vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý
Vàng da sinh lý:
- Xuất hiện sau 24 giờ, thường ngày 2 đến 3.
- Vàng nhẹ, chủ yếu ở mặt, ngực.
- Bé bú tốt, ngủ ngoan, tỉnh táo khi thức.
- Hết trong khoảng 2 tuần ở bé đủ tháng, có thể lâu hơn ở bé sinh non.
Vàng da bệnh lý:
- Xuất hiện trong 24 giờ đầu.
- Vàng đậm, tăng nhanh, lan xuống bụng, tay chân.
- Kèm li bì, bú kém, khóc thét, ưỡn người.
- Kéo dài quá 2 tuần ở bé đủ tháng hoặc quá 3 tuần ở bé sinh non.
- Phân bạc màu, nước tiểu vàng sẫm.
Cách theo dõi vàng da tại nhà
- Quan sát bé dưới ánh sáng tự nhiên ban ngày, gần cửa sổ, không dưới đèn vàng.
- Ấn nhẹ một ngón tay lên da trán, ngực, bụng, đùi, rồi nhả ra. Chỗ da vừa ấn nếu có màu vàng thay vì trắng hồng là có vàng da. Với da ngăm, nhìn lòng trắng mắt và lợi.
- Để ý vàng đã lan đến đâu. Vàng xuống dưới rốn, đùi, lòng bàn tay, bàn chân là mức cần khám.
- Đếm số lần bú: NHS khuyên cho bé bú 8 đến 12 lần mỗi ngày.
- Đếm tã ướt và số lần đi ngoài. Từ ngày thứ 5 trở đi, bé bú đủ thường có khoảng 6 tã ướt trở lên mỗi ngày.
- Xem màu phân trong mỗi lần thay tã.
Theo dõi màu phân
Phân bạc màu, trắng như đất sét, vàng nhạt như mát tít, kèm vàng da kéo dài, có thể là dấu hiệu teo đường mật bẩm sinh. Đây là bệnh cần phẫu thuật sớm, kết quả tốt hơn nhiều khi được mổ trong khoảng 2 tháng đầu đời. Nhiều bệnh viện nhi ở Việt Nam, trong đó có Bệnh viện Nhi Trung ương, khuyến khích cha mẹ dùng thẻ so màu phân để phát hiện sớm.
Điều trị vàng da
- Cho bú nhiều hơn: giúp bé đi ngoài, thải bilirubin qua phân. Đây là việc chính với vàng da nhẹ.
- Chiếu đèn: bé nằm dưới ánh sáng xanh đặc biệt trong bệnh viện, mắt được che. NHS cho biết thường chiếu khoảng 2 ngày. Chiếu đèn an toàn và hiệu quả.
- Thay máu: hiếm khi cần, chỉ khi bilirubin rất cao hoặc không đáp ứng với chiếu đèn.
Bác sĩ quyết định có cần điều trị hay không dựa trên mức bilirubin đo bằng máy qua da hoặc xét nghiệm máu, tuổi tính theo giờ và các yếu tố nguy cơ của bé.
Vì sao không nên chữa vàng da bằng phơi nắng
Hướng dẫn năm 2022 của AAP không khuyến cáo dùng ánh nắng để điều trị vàng da. Ánh nắng không kiểm soát được liều, bé dễ bị cháy nắng, mất nước, lạnh hoặc nóng quá mức. Phơi nắng còn làm cha mẹ yên tâm sai và chậm đưa bé đi khám. Không cho bé uống nước lá, nước rau, thuốc nam để hết vàng.
Đưa bé đi khám ngay khi…
- Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
- Vàng đậm lên nhanh, lan xuống bụng, đùi, lòng bàn tay, bàn chân.
- Bé li bì, khó đánh thức, bú yếu hoặc bỏ bú.
- Bé khóc thét, ưỡn cong người, co giật.
- Bé sốt từ 38 độ hoặc thân nhiệt thấp.
- Ít tã ướt, không đi ngoài.
- Phân bạc màu, nước tiểu vàng sẫm.
- Vàng da kéo dài quá 2 tuần ở bé đủ tháng, quá 3 tuần ở bé sinh non.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh vàng da vàng mắt có nguy hiểm không?
Vàng lòng trắng mắt đi kèm vàng da, thường gặp trong vàng da sinh lý. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào lượng bilirubin, thời điểm xuất hiện và tình trạng của bé. Vàng đậm, lan rộng hoặc bé li bì, bú kém thì phải đi khám ngay.
Trẻ sơ sinh bị vàng da mẹ kiêng ăn gì?
Mẹ không cần kiêng món nào để chữa vàng da cho bé. Việc quan trọng là cho bé bú nhiều, đúng cách, mẹ ăn uống đủ chất để có đủ sữa. Mẹ có thiếu men G6PD ở con thì hỏi bác sĩ về các chất cần tránh.
Trẻ sơ sinh bị vàng da nên bổ sung gì?
Bé vàng da không cần bổ sung gì ngoài sữa mẹ hoặc sữa công thức đủ lượng. Không cho bé uống nước, nước đường, nước lá. Việc có cần chiếu đèn hay điều trị khác do bác sĩ quyết định.
Vàng da do sữa mẹ có phải ngưng bú không?
Một số bé bú mẹ có vàng da kéo dài vài tuần mà vẫn khoẻ, tăng cân tốt, gọi là vàng da do sữa mẹ. Phần lớn trường hợp không cần ngưng bú. Bé vẫn cần được bác sĩ khám để loại trừ bệnh gan mật trước khi kết luận.