Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bé nên được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và bắt đầu ăn dặm khi tròn 6 tháng tuổi, đồng thời tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn. Bộ Y tế Việt Nam cũng khuyến cáo theo mốc này. Ngoài số tháng, bé cần có dấu hiệu sẵn sàng: ngồi vững khi được đỡ, giữ đầu tốt, không còn đẩy thức ăn ra bằng lưỡi, biết đưa đồ vật vào miệng. Bé sinh non hoặc có bệnh lý thì hỏi bác sĩ về thời điểm phù hợp.
| Dấu hiệu | Bé đã sẵn sàng | Bé chưa sẵn sàng |
|---|---|---|
| Ngồi | Ngồi vững khi có tựa hoặc được đỡ | Người còn đổ sang bên |
| Đầu cổ | Giữ đầu thẳng, vững | Đầu còn lắc lư |
| Lưỡi | Thức ăn đưa vào được nuốt xuống | Lưỡi đẩy thức ăn ra ngoài liên tục |
| Tay miệng | Với lấy đồ, đưa vào miệng | Chưa cầm nắm được |
| Hứng thú | Nhìn theo, há miệng khi thấy người lớn ăn | Không để ý đến thức ăn |
Dấu hiệu tổng hợp theo hướng dẫn ăn dặm của NHS (Anh) và AAP (Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ).
Vì sao là 6 tháng
Trong 6 tháng đầu, sữa mẹ đáp ứng đủ nước và dinh dưỡng cho bé. WHO khuyên không cho bé ăn uống thêm gì, kể cả nước, trừ khi có chỉ định y tế. Đến khoảng 6 tháng, nhu cầu năng lượng, sắt, kẽm của bé tăng vượt quá lượng sữa mẹ cung cấp. Đây là lúc cần thức ăn bổ sung.
Cũng khoảng thời gian này, cơ thể bé phát triển các kỹ năng cần cho việc ăn: ngồi, giữ đầu, di chuyển thức ăn trong miệng và nuốt, hệ tiêu hoá trưởng thành hơn.
Rủi ro khi cho ăn dặm quá sớm
- Bé bú ít đi, nhận ít kháng thể và dưỡng chất từ sữa mẹ.
- Dễ bị tiêu chảy, nhiễm khuẩn tiêu hoá do thức ăn và dụng cụ không sạch.
- Dễ sặc vì kỹ năng nuốt chưa hoàn thiện.
- Nhiều bé tăng cân chậm hơn vì bột loãng có ít năng lượng hơn sữa.
AAP và NHS đều khuyên không cho ăn dặm trước 4 tháng tuổi. Một số cha mẹ nghĩ bé đòi bú đêm, mút tay, nhìn người lớn ăn là đòi ăn dặm. NHS cho biết đây là hành vi bình thường của trẻ nhỏ, không phải dấu hiệu sẵn sàng.
Rủi ro khi cho ăn dặm quá muộn
- Thiếu sắt, thiếu máu, vì dự trữ sắt từ lúc sinh giảm dần sau 6 tháng.
- Chậm tăng cân, suy dinh dưỡng.
- Bé khó chấp nhận thức ăn đặc, thô, nhiều mùi vị khi lớn hơn.
Kiểm tra bé đã sẵn sàng chưa
- Đặt bé ngồi trên ghế ăn có tựa lưng. Bé ngồi thẳng, không đổ người, giữ đầu vững là đạt.
- Đưa đồ chơi. Bé với lấy, cầm, đưa lên miệng là đạt.
- Cho bé nếm một thìa nhỏ thức ăn nghiền thật mịn. Nếu lưỡi bé đẩy ra liên tục, thử lại sau một đến hai tuần.
- Chọn lúc bé tỉnh táo, không quá đói, không buồn ngủ để thử.
Bé sinh non thì sao
Với bé sinh non, bác sĩ thường tính mốc ăn dặm dựa trên cả tuổi thực và tuổi điều chỉnh, kết hợp dấu hiệu sẵn sàng và tình trạng tăng cân. Cha mẹ nên hỏi bác sĩ theo dõi bé thay vì tự tính theo số tháng.
Bắt đầu với món gì
- Bữa đầu dùng thức ăn nghiền mịn, loãng vừa phải: bột gạo, bí đỏ, khoai lang, cà rốt nấu chín nghiền.
- Sớm đưa món giàu sắt vào thực đơn: thịt, cá, trứng, gan, đậu.
- AAP cho biết không cần trì hoãn các món dễ gây dị ứng như trứng, cá, lạc nghiền mịn sau khi bé đã bắt đầu ăn dặm. Bé bị chàm nặng hoặc đã dị ứng trứng thì hỏi bác sĩ trước khi cho ăn lạc.
- Không nêm muối, đường, nước mắm, hạt nêm vào đồ ăn của bé dưới 1 tuổi.
- Không cho bé dưới 1 tuổi ăn mật ong vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
- Không cho bé dưới 1 tuổi uống nước ép trái cây, theo khuyến cáo của AAP.
Hỏi bác sĩ trước khi ăn dặm khi…
- Bé sinh non, nhẹ cân, hoặc tăng cân kém.
- Bé bị chàm nặng, đã từng dị ứng với sữa hay thức ăn.
- Bé hay sặc, ho khi bú, nôn trớ nhiều.
- Bé có bệnh tim, bệnh thần kinh, hội chứng di truyền ảnh hưởng đến việc nuốt.
- Đã 7 tháng mà bé vẫn chưa ngồi được khi có đỡ hoặc vẫn đẩy hết thức ăn ra.
Câu hỏi thường gặp
Bé ăn dặm từ 5 tháng tuổi có sao không?
WHO khuyên chờ đến tròn 6 tháng. AAP và NHS cho biết không nên cho ăn trước 4 tháng. Nếu bác sĩ khuyên bắt đầu sớm hơn vì lý do riêng của bé, hãy làm theo hướng dẫn đó và chọn món mịn, sạch, không nêm.
Bé ăn dặm sớm có ảnh hưởng gì không?
Ăn dặm quá sớm làm bé bú ít đi, dễ tiêu chảy, dễ sặc. Nhiều bé tăng cân chậm vì bột loãng ít năng lượng hơn sữa. Tiếp tục bú mẹ hoàn toàn đến 6 tháng là cách an toàn nhất.
Bé ăn dặm vào tháng thứ mấy?
Bé bắt đầu ăn dặm khi tròn 6 tháng tuổi, tức là sang tháng thứ 7. Đây là mốc khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế cho trẻ sinh đủ tháng, khoẻ mạnh.
Ăn dặm rồi có cần bú mẹ nữa không?
Có. WHO khuyên tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn. Những tháng đầu ăn dặm, sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính, bữa dặm chỉ bổ sung thêm.